Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ đang làm thay đổi mạnh mẽ cách thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Chỉ với vài câu lệnh, AI có thể hỗ trợ viết tin, tổng hợp dữ liệu, tạo hình ảnh, dựng video hay dịch thuật trong vài giây. Điều đó mở ra cơ hội rất lớn cho báo chí hiện đại, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về tính xác thực, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.
Là một nhà báo, tôi luôn cho rằng AI là một bước tiến của công nghệ, nhưng không bao giờ được phép thay thế lương tâm, bản lĩnh và trách nhiệm của người cầm bút.
Chính vì vậy, 10 Quy tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí do Hội Nhà báo Việt Nam ban hành không chỉ là những hướng dẫn kỹ thuật, mà còn là kim chỉ nam giúp mỗi nhà báo ứng dụng AI một cách văn minh, chuyên nghiệp và có trách nhiệm.
Điều đầu tiên cần khẳng định là AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Dù AI có thể xử lý lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian rất ngắn, nhưng AI không có trách nhiệm pháp lý, không có đạo đức nghề nghiệp và cũng không thể thay thế khả năng điều tra, kiểm chứng hay sự nhạy cảm chính trị – xã hội của nhà báo. Người chịu trách nhiệm cuối cùng đối với mỗi tác phẩm báo chí vẫn là người ký tên dưới bài viết.
Một nguyên tắc đặc biệt quan trọng là không xem AI là nguồn tin. AI tổng hợp thông tin từ nhiều dữ liệu khác nhau và đôi khi có thể đưa ra nội dung chưa được kiểm chứng hoặc không chính xác. Vì vậy, mọi số liệu, phát ngôn, tài liệu hay nhận định do AI cung cấp đều phải được đối chiếu với nguồn chính thống trước khi sử dụng.
Cùng với đó, nhà báo không nên đăng tải nguyên bản nội dung do AI tạo ra. AI có thể giúp xây dựng dàn ý, tổng hợp thông tin hoặc gợi ý cách trình bày, nhưng sản phẩm cuối cùng phải được biên tập, bổ sung bối cảnh, kiểm tra tính chính xác và được người có thẩm quyền phê duyệt trước khi công bố.
Trong bối cảnh tin giả ngày càng tinh vi, quy định nghiêm cấm sử dụng AI để tạo thông tin giả, phát ngôn giả, số liệu giả hay nhân vật giả là yêu cầu mang tính sống còn. Uy tín của báo chí được xây dựng bằng sự thật, và chỉ một thông tin sai lệch cũng có thể làm tổn hại đến niềm tin của công chúng.
Một nguy cơ khác là công nghệ deepfake. AI có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói hoặc video rất giống người thật. Nếu bị lạm dụng, công nghệ này có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với cá nhân, tổ chức và xã hội. Vì vậy, việc giả mạo hình ảnh, giọng nói hay khuôn mặt của người khác khi chưa được phép hoặc nhằm đánh lừa công chúng là điều tuyệt đối không được phép.
Đối với người làm báo, bảo vệ nguồn tin luôn là nguyên tắc bất di bất dịch. Trong thời đại AI, điều đó càng trở nên quan trọng hơn. Các tài liệu mật, hồ sơ điều tra, dữ liệu cá nhân nhạy cảm hoặc thông tin nội bộ không nên đưa lên các nền tảng AI công cộng nếu chưa có cơ chế bảo mật phù hợp.
Song song đó là trách nhiệm tôn trọng bản quyền. AI không phải là công cụ để sao chép hoặc "lách luật" nhằm sử dụng trái phép tác phẩm của người khác. Báo chí chuyên nghiệp phải luôn tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và giá trị sáng tạo.
Một điểm rất tiến bộ trong bộ quy tắc là yêu cầu minh bạch khi sử dụng AI. Khi AI tham gia đáng kể vào quá trình tạo ra sản phẩm báo chí, việc thông báo hoặc ghi nhãn phù hợp sẽ giúp công chúng hiểu rõ cách nội dung được hình thành, từ đó tăng cường sự tin cậy.
Đối với các chủ đề nhạy cảm như chính trị, an ninh, thiên tai, dịch bệnh, trẻ em hay các vụ án, AI chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật. Mọi kết luận đều phải dựa trên tài liệu, chứng cứ, nguồn tin chính thức và sự thẩm định của nhà báo cũng như cơ quan báo chí.
Cuối cùng, việc ứng dụng AI phải luôn tuân thủ Luật Báo chí, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Sở hữu trí tuệ và các quy định pháp luật hiện hành, đồng thời bảo đảm chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và định hướng phát triển đa nền tảng của báo chí Việt Nam.
AI sẽ còn phát triển mạnh mẽ hơn nữa. Nhưng càng hiện đại, người làm báo càng phải giữ vững bản lĩnh nghề nghiệp. Công nghệ có thể giúp chúng ta làm báo nhanh hơn, nhưng chỉ đạo đức, trách nhiệm và sự thật mới giúp chúng ta làm báo đúng.
AI có thể hỗ trợ ngòi bút. Nhưng chỉ con người mới chịu trách nhiệm trước sự thật.
Đỗ Văn Hiếu Nhà báo – Chuyên gia Truyền thông









































